|
فتحعلی خان صبای کاشانی ـ صبا
|
|
در ميان شعرای دربار
فتحعلی شاه، از همه
بنامتر، فتحعلی خان
صبای کاشانی
متخلص به صباست. او پسر آقا محمد از خانواده های
قدیمی کاشان است. اکثر
افراد اين خانواده خدمات دولتی
داشته اند. جد اعلای وی
اصلا دنبلي (امراي دنبلی
مدتها در آذربايجان، در حدود خوی
و مراغه، حکومت و امارت داشته اند) بود که در
پايان روزگار پادشاهی کريم
خان زند از آنجا به عراق افتاد و در شهر کاشان
اقامت گزيد. فتحعلی خان در
کاشان بدنيا آمد (تاريخ ولادت او به
درستي معلوم نيست و با استدلالی
که ملک الشعرای بهار در
مقدمه خود بر کتاب "گلشن
صبا " کرده، گويا
تولد او در سال
۱۱۷۹ ه. ق. اتفاق افتاده) و در آنجا بزرگ شد. در
جواني به آقا فتحعلی
شهرت داشت و از شاگردان حاجی
سليمان بيگ صباحی بيدگلی
بود. فتحعلی خان ابتدا از
مداحان لطفغلی خان زند،
بوده و از قرار معلوم ديوانی
در مدح اين شاهزاده داشته
که بعد از واقعه قتل برادر از ترس جان آن را
فروشسته است. وی به گناه
داشتن چنين ديواني مدتها مغضوب و متواری
و دربدر بوده، تا در ايامی
که بابا خان ( فتحعلی شاه
بعدی ) به لقب جهانبانی
ملقب شد و از طرف آغا محمد خان به فرمانروایی
فارس رسيد، به او نزديک شده است. بابا خان نيز، که
خود شاعر و با سواد و طبعا مرد ملایمی
بود، به تربيت و نگاهداری
او پرداخته است. |
|
از مدايح صبا درباره لطفعلي خان قصيده مفصلي است
که بعد از قتل پدرش جعفرخان و جلوس صيد مراد خان
به جای او، سروده و در آن
از لطفعلی خان دعوت کرده
که از بوشهر به شيراز آيد و دست دشمنان را از
سلطنت کوتاه کند. فتحعلی
خان در سال ۱۲۱۱ ه. ق. به تهران آمد و در جشن جلوس
فتحعلی شاه ( ۱۲۱۲
ه. ق.) قصيده غرائي خواند که پسند شاه افتاد و هر
روز کارش بالا گرفت تا لقب ملک الشعرایی
يافت و عنوان خان و منصب احتساب الممالکیگرفت.
چند سالی هم حکومت قم و
کاشان را داشت، و بعد از حکومت دست کشيد و در
التزام رکاب بود، و زمانی
هم به کليد داری آستانه قم
منصوب شد. |
 |
در اواخر سال ۱۲۲۳ ه. ق. بيماری
و خشکسالی در قم افتاد و
صبا با اجازه و فرمان شاه به تهران آمد. او از طرف
شاه يک سفر به آذربايجان و يک سفر به ترکستان
ماموريت يافت و در سال ۱۲۲۸ ه. ق. که شاه برای
شرکت در جبهه جنگ ايران و روس عازم آذربايجان شد،
صبا همراه وی بود، ولی
در چند فرسنگی زنجان بيمار
شد و به تهران مراجعت کرد. در همين سفر بود که
هنگام مراجعت، از شاه دستور يافت تا کتابی
در بحر تقارب ( به وزن شاهنامه فردوسی
) به نام شاهنشاه نامه به نظم در آورد و صبا آن را
در مدت سه سال در چهل هزار بيت ( تعداد ابيات
شاهنشاه نامه چاپي از ۳۳ هزار تجاوز
نمی کند ) به اتمام رسانيد
و چهل هزار مثقال طلا صله گرفت.
در سال ۱۲۳۳ ه.
ق. قحطی عظیمی در خراسان
افتاد و صبا به سرپرستي هیاتی
برای دادن اعانه، مامور
خراسان شد و در سرمای سخت
زمستان با زحمات و صدمات زياد به آنجا رسيد و وجوه
و اعانه را بين نيازمندان تقسيم و به تهران مراجعت
کرد.
صبا پس از اين مسافرت با سمت پيشخدمت و
نديم خاص و عنوان ملک الشعراء در دربار
فتحعلی شاه بود، تا
اينکه در سال ۱۲۳۸ ه. ق. پس از شصت يا پنجاه و نه
سال عمر، در تهران درگذشت.
|
|
ملک الشعرای صبا در ادبيات
فارسي تبحر، و به لغت عرب احاطه کافی
داشت. وی اشعار
زيادی از غزل و مثنوی
و رباعی و ترجيع بند،
سروده، اما هنر بزرگ او قصيده سرایی
است. او در اين فن، در عين پيروی
از انوری، دارای
سبک و شيوه خاصي است که بعدا قاآنی
و اديب الممالک فراهانی و
بسياری از شعرای
قرن سيزدهم، از آن سبک و شيوه تقليد کرده اند. صبا
صنايع لفظي و معنوی را به
دقت رعايت می کند،
حتی لغات و اصطلاحات
نامانوس و نامتجانس را در چکامه های
خود با مهارت زياد به کار مي برد. ديوانش ده تا
پانزده هزار بيت است. |
بزرگترین مثنوی صبا "شاهنشاه
نامه" است که به تقلید از شاهنامه فردوسی سروده و
داستانی حماسی است که هرگز از لحاظ ارزش ادبی به
پای شاهنامه فردوسی نمی رسد. صبا در عالم شاعری به
آرایش کلام دلخوش بود، در حالی که فردوسی در تاریخ
حماسی خود غیر از نظم شیوا، در صدد تجدید استقلال
و آزادی ایران و احیاء زبان و ادبیات پارسی است.
ملک الشعرای صبا، بر خلاف فردوسی، به مسائل ملی و
اجتماعی و وضع آشفته کشور در عهد فتحعلیشاه کمتر��ن
توجهی نداشت و تنها هدفش جلب توجه مخدوم و بازی با
الفاط بود. |
|
|
منابع:
راوندی، مرتضی. تاریخ اجتماعی ایران. تهران:
انتشارات نگاه، 1374.
جلد هشتم، بخش دوم : حیات
ادبی مردم ایران |
