|
حسن مستوفی
مستوفی
الممالک
حسن مستوفی در سال 1252 در تهران
متولد شد. پدرش میرزا یوسف مستوفی الممالک سالها وزیر مالیه و
مدتی نیز صدراعظم ناصرالدین شاه بود. از سن هشت سالگی به لطف
ناصرالدین شاه لقب مستوفی الممالک گرفت.
ناصرالدین شاه در سن 12 سالگی سمت
وزیر مالیه ایران را به او محول کرد و میرزا هدایت الله وزیر
دفتر خود را به عنوان نایب او مأمور رسیدگی به کارهای مالیه
نمود! این وزارت تا سال 1274 زمانی که امین الدوله صدراعظم
مظفرالدین شاه می خواست سر و سامانی به وضعیت مالی کشور بدهد
ادامه یافت. مستوفی الممالک که حاضر نبود مقامی کمتر از وزازت
را بپذیرد به اروپا رفت و مدت 10 سال در آنجا بسر برد.
پس از انقلاب مشروطیت به دعوت اتابک
اعظم به ایران بازگشت و به سمت وزیر جنگ منصوب گردید. در دو
دوره این سمت را بر عهده داشت تا اینکه به وزارت مالیه ارتقا
یافت.
مستوفی الممالک در سال 1289 در
اوایل سلطنت احمد شاه برای اولین بار در سن 37 سالگی به نخست
وزیری منصوب گردید. مهمترین واقعه دوره اول ریاست وزرایی او
گذراندن قانون خلع سلاح افراد غیرنظامی از مجلس بود. این قانون
منجر به درگیری های شدید میان سنتارخان و باقرخان با نیروهای
دولتی شد. او پس از شش ماه صدارت به سبب مخالفت های مجلس
استعفا داد. او در پایان عمر مجلس دوم به نخست وزیری انتخاب شد
و انتخابات مجلس سوم مشروطه را انجام داد.
دومین دوره نخست وزیری او مقارن با
آغاز جنگ جهانی اول بود. او از احمد شاه خواست که برای مصون
ماندن ایران اعلام بیطرفی نماید. علیرغم انجام این عمل، ایران
صحنه تاخت و تاز قوای روس، انگلیس و عثمانی گردید. دوره دوم
نخست وزیری او نیز بیش از هفت ماه ادامه نیافت.
دوره سوم نخست وزیری او در بحبوحه
جنگ بود. او قصد انتقال پایتخت به اصفهان را داشت که با دخالت
قشون روس که در جنگ متحد انگلیس بود، در کرج متوقف شد. این
دوره بحرانی هم بیش از 6 ماه دوام نیاورد.
چهارمین دوره نخست وزیری او همزمان
با قحطی و مشکلات ناشی از جنگ به ناکامی انجامید و صد روز
بیشتر ادامه نیافت. مستوفی الممالک استعفا داد و مدت دو سال از
حکومت کناره گرفت تا اینکه بعد از کودتای 1299 برای پنجمین و
آخرین بار در دوران قاجاریه به نخست وزیری رسید. در این دوره
او با مخالفت شدید مجلسیان به رهبری مدرس روبرو شد که منجر به
استعفای او شد. سپس در دوره پنجم مجلس شورای ملی از تهران به
وکالت انتخاب شد. در سال 1304 پس از استعفای موتمن الملک به
ریاست مجلس انتخاب شد ولی احتمالا برای ابراز حقشناسی به
قاجاریه از قبول این پست امتناع نمود و در روز رأی گیری برای
انقراض قاجاریه از دادن رأی خودداری نمود.
با وجود چنین سابقه ای رضا شاه پس
از انجام تاجگذاری در سال 1305 او را به سمت نخست وزیری منصوب
کرد و با لغو عنوان مستوفی خوانده شد. مجلس ششم هم با وجود
مخالفت دکتر محمد مصدق به او رأی اعتماد داد. از وقایع مهم
ششمین دوره نخست وزیری مستوفی الغای کاپیتولاسیون و انحلال
تشکیلات وزارت عدلیه و تشکیل سازمان دادگستری جدید ایران بود.
ششمین و آخرین دوره نخست وزیری او
یک سال به طول انجامید. رضا شاه با استعفای او مخالفت کرد ولی
مستوفی اصرار ورزید و با این عمل برای همیشه از صحنه سیاست
ایران خارج شد. حسن مستوفی در سال 1311 در سن 59 سالگی درگذشت
و 23 فرزند از خود باقی گذاشت.
منبع: صد سال، صد چهره
|
